काठमाडौँ । स–साना घरहरू सुनसान देखिने गाउँ, जहाँ वर्षभरि मान्छेको चहलपहल थोरै हुन्छ, दशैंको समयमा अचानक जीवन फर्किन्छ। रित्तिएको गाउँले यसै उत्सवको कारण आफ्नो पहिचान, रौनक र मिलनको अनुभूति पाउँछ ।
दसैं नजिकिँदै गर्दा गाउँका सडक, घरको मुख्यद्वार र मठ–मन्दिरहरूमा हल्का हल्का सजावट देखिन थाल्छ। धुलोले ढाकिएका बाटोमा मानिसहरूको पाइलाको आवाजले वातावरण जीवन्त बनाउँछ। वर्षभरि देश–परदेशमा काम गर्न गएका युवा–युवतीहरू घर फर्कने यही बेला हो। उनीहरूको उपस्थितिले गाउँमा नयाँ ऊर्जा र उत्साह थपिन्छ।
गाउँका कृषकहरूका लागि दशैं केवल धार्मिक पर्व मात्र होइन, परिवारसँग भेटघाट र थकाइ मेट्ने समय पनि हो। वर्षभरि खेतबारीमा खटिने उनीहरूले दशैंमा एकसाथ खाना खाने, जमघट गर्ने र पुरानो चिन्ता साझा गर्ने अवसर पाउँछन्। हरेक घरमा रसोईको चुलोमा विशेष परिकार बनाइन्छ—मासु, दाल, भात, र विभिन्न मौसमी तरकारीहरूको मेलले दसैंको स्वाद अझ मिठो बनाउँछ।
घरका सबै सदस्य जुटेर घरको मुख्यठाउँमा दशैँ टीका, जमरा र रात्रि पूजाआजा गर्छन्। कतिपय गाउँमा पुराना मन्दिर र पथ–मन्दिरमा विशेष पूजाआजा आयोजना हुन्छ। महाअष्टमीको राति हुने कालरात्रि पूजा जस्तै परम्परागत क्रियाकलापहरू गाउँले उत्साहका साथ पालना गर्छन्। स्थानीय तान्त्रिक र पुजारीहरूले आफ्नो परम्परागत विधि अनुसार बलि, मंत्रोच्चारण र पूजा सञ्चालन गर्छन्, जसले गाउँको सांस्कृतिक पहिचानलाई अझ जीवित बनाउँछ।
दसैंको बेला गाउँले सडक र घरभरि मानिसको चहलपहल बढ्छ। अन्य बेला खाली देखिने बजार, स्कूल र सडकमा एकाएक रमाइलो र हलचल देखिन्छ। बजारमा विभिन्न आवश्यक सामानको भीड, नयाँ लुगा र मिष्ठान्न किन्न आएका मानिसहरूको हल्ला र हाँसोले वातावरण झन् रौनकिलो बनाउँछ। विदेश वा शहरबाट फर्किएका युवाले गाउँमा छोटो समयमा नयाँ ऊर्जा ल्याउँछन्।
वर्षभरि टाढा बस्नुका कारण परिवारसँग समय बिताउन नपाएका बुजुर्ग र बच्चाहरूको खुशी झल्किन्छ। घर फर्किएका मान्छेहरूको हाँसो, कथा–किस्सा र मिठा खानेकुराले गाउँमा आनन्द र उत्सवको माहोल सिर्जना गर्छ। नातेदार, छिमेकी र साथीहरू एकसाथ बसेर पुराना सम्झनाहरू साझा गर्ने अवसर पाउँछन्। बच्चाहरूको दौडधुप, झूला र पारिवारिक खेल–कुदले गाउँको माहोलमा जीवन्तता र रंगीनता थप्छ।
कृषक हरू खेतबाट फर्केर माटोले ढाकिएका लुगा धोएर, नयाँ कपडा लगाएर घरमा आउँछन्। उनीहरूको अनुहारमा थकान भए पनि दसैंको खुशी र उत्साह प्रष्ट देखिन्छ। केही युवाहरूले गाउँको पुरानो पर्खाल वा घुम्तीको पाटीमा बसेर आफ्ना साथीहरूसँग वर्षभरि भएका अनुभव बाँड्छन्।
दसैं मात्र धार्मिक पर्व होइन, गाउँको सांस्कृतिक र सामाजिक जीवनको प्रतीक हो। यसले गाउँमा परिवार, समुदाय र सांस्कृतिक सम्बन्ध बलियो बनाउँछ। गाउँका वृद्धहरूले आफ्नो अनुभव र परम्परा स–साना पुस्तासँग बाँड्छन्, जसले सांस्कृतिक ज्ञानको हस्तान्तरण सुनिश्चित गर्छ। विशेषगरी पर्वको समयमा गाउँका हरेक घटना—टीका लगाउने, जमरा राख्ने, पूजा गर्ने र साँझको भेला—सांस्कृतिक पहिचानको अभिन्न हिस्सा बन्न पुग्छ।
दसैंको अवसरमा गाउँमा संगीत र नाचको पनि माहोल बनाउँछ। केही गाउँले म्यूजिक ब्यान्ड, ढोल–नगारा र स्थानीय गीत–नृत्यको आयोजना गर्छन्। बच्चाहरू र युवाहरूले गाउँको मुख्यचोकमा झुम्दै, हाँस्दै र गीत गाएर पर्वको खुशी दर्शाउँछन्।
माटोको सम्झना
दसैंले गाउँमा मात्र नभई परिवार र समुदायलाई जोड्ने भूमिका खेल्छ। शहर र विदेशमा रहेका मानिसले पनि घर फर्केर आत्मीय सम्बन्ध र गाउँको माटोको सम्झना ताजा गर्छन्। यो अवसरले मानिसहरूलाई आफ्नो जरा र पहिचान सम्झाउँछ।
त्यसैगरी, दशैंको समयमा गाउँले सामुदायिक काम पनि गर्छ। सडक मर्मत, नदी–नालामा सफाइ, पुराना संरचना र मठ–मन्दिरको मर्मत, र आम मानिसलाई सहयोग गर्ने कामहरू बढ्छ। यसले गाउँमा सहकार्य र आपसी मेलमिलापलाई अझ मजबुत बनाउँछ।
दसैं सकिएपछि…
पर्व सकिएपछि गाउँ फेरि सामान्य जीवनमा फर्किन्छ । तर दसैंको रमाइलो, स्वाद, हाँसो र संस्कारहरूको स्मृति लामो समयसम्म स्मृतिमा टिक्छ। गाउँले अनुभवले मात्र होइन, फोटो, भिडियो र कथाहरू मार्फत पनि दशैंको यादलाई अर्को वर्षसम्म जीवित राख्छ।
स–साना गाउँमा, जहाँ दैनिक जीवन शान्त र सुनसान देखिन्छ, दसैंको यो रौनक र जीवन्तता गाउँले र गाउँबासीलाई एकतामा बाँध्ने पुलको काम गर्छ। पर्वको प्रत्येक पाइलामा, हर एक घरको चुलोमा र हरेक मन्दिरको ढोकामा, जीवनको उत्सव र सामूहिक पहिचान झल्किन्छ।
